«خیریه» از آن واژه‌هایی است که تقریباً همه آن را شنیده‌ایم؛ مؤسسه خیریه، کمک به خیریه، خیریه کودکان، خیریه درمانی یا فعالیت‌های خیریه. اما وقتی دقیق‌تر بپرسیم خیریه چیست و چه چیزی یک مجموعه را به خیریه تبدیل می‌کند؟ پاسخ کمی پیچیده‌تر می‌شود.

در کاربرد عمومی، خیریه به سازمان یا نهادی گفته می‌شود که برای انجام کارهای خیر و ایجاد منفعت اجتماعی فعالیت می‌کند و هدف اصلی آن تقسیم سود میان مالکان یا اعضا نیست. بااین‌حال، تعریف حقوقی «charity» در کشورهای مختلف یکسان نیست. برای نمونه، در انگلستان و ولز یک سازمان برای آنکه از نظر قانونی Charity محسوب شود باید اهداف منحصراً خیریه داشته باشد و این اهداف برای منفعت عمومی باشند؛ در ایالات متحده نیز سازمان‌های خیریه در قالب‌های حقوقی و مالیاتی مشخص، از جمله سازمان‌های مشمول بخش 501(c)(3)، تعریف می‌شوند.

بنابراین «خیریه» فقط ساختمانی با صندوق کمک‌های مردمی نیست. یک خیریه می‌تواند در حوزه آموزش، درمان، فقر، محیط‌زیست، معلولیت، کودکان، سالمندان، پژوهش، فرهنگ یا بسیاری از مسائل اجتماعی فعالیت کند.

برای شناخت دقیق‌تر مفهوم خیریه، ابتدا باید به خود واژه بازگردیم.

معنی خیریه چیست؟

فرهنگ معین «خیریه» را واژه‌ای عربی و مؤنث «خیری» معرفی می‌کند و آن را به معنای وابسته به خیر می‌داند. در همین فرهنگ، «امور خیریه» کارهایی معرفی شده‌اند که نفع و خیر عمومی در آنها وجود دارد.

پس در ساخت اولیه واژه:

خیر → خیری → خیریه

با مفهومی روبه‌رو هستیم که به «خیر» و امور وابسته به آن اشاره می‌کند.

اما در فارسی امروز یک تحول معنایی رخ داده است.

وقتی می‌گوییم:

«به یک خیریه کمک کردم»

معمولاً «خیریه» دیگر صفت نیست؛ بلکه به یک مؤسسه یا سازمان فعال در امور خیر اشاره دارد.

در نتیجه این واژه در فارسی معاصر دو کاربرد نزدیک به هم پیدا کرده است:

• فعالیت خیریه: کاری با هدف خیر و منفعت اجتماعی

• مؤسسه خیریه: سازمانی که چنین فعالیت‌هایی را به‌صورت سازمان‌یافته انجام می‌دهد

ریشه کلمه خیریه چیست؟

برای پیدا کردن ریشه «خیریه» باید به واژه خیر برگردیم.

«خیر» واژه‌ای عربی از خانواده ریشه خ ی ر است و با مفاهیمی مانند خوبی، نیکی، امر مطلوب و بهتر بودن ارتباط دارد. درباره ریشه و تحول این واژه به‌طور مفصل در مقاله «خیر یعنی چه؟ ریشه واژه خیر و مفهوم کار خیر» توضیح داده‌ایم. مقاله منتشرشده خیر ایران نیز ریشه خ ی ر و تحول مفهوم «کار خیر» را بررسی می‌کند.

«خیریه» در اصل صفتی وابسته به همین خانواده است.

فرهنگ معین نیز صراحتاً آن را خیریة عربی و «وابسته به خیر» معرفی می‌کند.

بنابراین معنای تاریخی ترکیب‌هایی مانند «امور خیریه» چیزی نزدیک به:

امور مربوط به خیر و منفعت عمومی

بوده است.

بعدها در زبان فارسی، خودِ واژه «خیریه» به‌تنهایی برای سازمانی که این امور را انجام می‌دهد نیز رایج شده است.

خیریه چگونه از یک «کار خیر» به یک سازمان تبدیل می‌شود؟

یک کار خیر الزاماً به سازمان احتیاج ندارد.

ممکن است فردی هزینه درمان فرد دیگری را پرداخت کند، چند نفر برای تأمین لوازم تحصیل کودکان یک محله همکاری کنند یا یک پزشک خدمات خود را رایگان در اختیار افراد کم‌برخوردار قرار دهد.

همه این موارد می‌توانند اشکالی از نیکوکاری باشند. همان‌طور که در مقاله «نیکوکاری چیست؟» خیر ایران توضیح داده شده، نیکوکاری می‌تواند کمک مالی، اهدای کالا، وقت، تخصص، آموزش یا فعالیت داوطلبانه را شامل شود.

اما وقتی فعالیت خیرخواهانه:

• هدف مشخص پیدا می‌کند،

• استمرار می‌یابد،

• افراد مختلف در آن نقش می‌گیرند،

• منابع مالی یا غیرمالی جمع‌آوری می‌شود،

• برای فعالیت‌ها برنامه‌ریزی صورت می‌گیرد،

• و ساختار مدیریتی شکل می‌گیرد،

به فعالیتی سازمان‌یافته‌تر نزدیک می‌شویم.

مؤسسه خیریه یکی از ساختارهایی است که می‌تواند برای سازمان‌دهی چنین فعالیت‌هایی ایجاد شود.

چه چیزی یک سازمان را «خیریه» می‌کند؟

تعریف حقوقی این موضوع از کشوری به کشور دیگر متفاوت است، اما مطالعه نظام‌های معتبر خیریه چند ویژگی مشترک را نشان می‌دهد.

یکی از مهم‌ترین آنها هدف اجتماعی و منفعت عمومی است.

Charity Commission انگلستان و ولز تأکید می‌کند که اهداف یک Charity باید خیریه‌ای باشند و برای Public Benefit یا منفعت عمومی اجرا شوند.

در ایالات متحده نیز IRS دامنه اهداف خیریه را بسیار گسترده تعریف می‌کند. اهدافی مانند امور خیریه، آموزشی، علمی، دینی، ادبی، ایمنی عمومی، جلوگیری از خشونت علیه کودکان یا حیوانات و برخی فعالیت‌های دیگر می‌توانند در قالب سازمان‌های مشمول 501(c)(3) قرار گیرند.

بنابراین برخلاف تصور رایج، «خیریه» الزاماً مترادف با:

توزیع پول و غذا میان نیازمندان

نیست.

هدف یک سازمان خیریه می‌تواند آموزش، پژوهش، درمان، حمایت اجتماعی یا حل یک مسئله عمومی باشد.

آیا خیریه حتماً باید به افراد نیازمند کمک مالی کند؟

خیر.

کمک به افراد دارای نیاز مالی یکی از شناخته‌شده‌ترین شکل‌های فعالیت خیریه است، اما تنها شکل آن نیست.

برای نمونه، در نظام Charity انگلستان، حوزه‌هایی مانند آموزش، سلامت، حفاظت از محیط‌زیست، هنر، حقوق بشر و رفاه حیوانات نیز می‌توانند در محدوده اهداف خیریه قرار گیرند، مشروط بر آنکه الزامات قانونی و منفعت عمومی را داشته باشند.

در ایالات متحده نیز IRS فعالیت‌های آموزشی، علمی و ادبی را در کنار فعالیت‌های خیریه در دامنه اهداف معاف از مالیات 501(c)(3) قرار می‌دهد.

پس یک خیریه ممکن است:

دانش‌آموزان را آموزش دهد،
از بیماران حمایت کند،
برای افراد دارای معلولیت خدمات توانبخشی فراهم کند،
روی حفاظت از محیط‌زیست کار کند،
پژوهش اجتماعی انجام دهد،
یا برای حل یک مسئله محلی فعالیت کند.

این نگاه کمک می‌کند مفهوم خیریه را از «کمک پولی» فراتر ببریم.

تفاوت خیریه و نیکوکاری چیست؟

این دو اصطلاح ارتباط نزدیکی دارند، اما یکسان نیستند.

نیکوکاری یک مفهوم و رفتار است؛ خیریه یک ساختار سازمانی برای انجام بخشی از فعالیت‌های نیکوکارانه است.

برای مثال، فردی که بدون عضویت در هیچ سازمانی هزینه تحصیل یک دانش‌آموز را تأمین می‌کند، نیکوکاری کرده است؛ اما خودش یک «خیریه» نیست.

در مقابل، مؤسسه‌ای که به‌طور مستمر دانش‌آموزان را شناسایی می‌کند، منابع جذب می‌کند، برنامه حمایتی طراحی می‌کند و نتایج فعالیت خود را پیگیری می‌کند، فعالیت نیکوکارانه را به شکل سازمان‌یافته انجام می‌دهد.

برای بررسی کامل‌تر مفهوم نیکوکاری، مقاله «نیکوکاری چیست؟ معنی، ریشه و انواع نیکوکاری» را بخوانید.

به زبان ساده

NGO چیست؟

NGO مخفف:

Non-Governmental Organization

به معنای «سازمان غیردولتی» است.

سازمان ملل متحد NGO یا سازمان جامعه مدنی را گروهی غیرانتفاعی و داوطلبانه از شهروندان معرفی می‌کند که ممکن است در سطح محلی، ملی یا بین‌المللی سازمان‌دهی شده باشد.

NGOها می‌توانند روی موضوعات بسیار متنوعی فعالیت کنند:

حقوق بشر،
محیط‌زیست،
توسعه،
آموزش،
سلامت،
حمایت‌های اجتماعی،
مشارکت مدنی،
امداد،
و بسیاری از موضوعات دیگر.

در نتیجه هر NGO الزاماً یک خیریه به معنای رایج کلمه نیست.

سمن چیست؟

«سمن» مخفف:

سازمان مردم‌نهاد

است.

این اصطلاح در ایران برای بخشی از تشکل‌های غیردولتی به کار می‌رود.

در آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد ایران، تشکل مردم‌نهاد نهادی غیرسیاسی و غیرانتفاعی معرفی شده که با رویکرد اجتماعی و به شکل داوطلبانه توسط اشخاص تشکیل می‌شود و در موضوعی مشخص فعالیت می‌کند. مقررات این حوزه نیز در سال‌های بعد اصلاحاتی داشته‌اند.

در ادبیات فارسی معمولاً NGO را به «سازمان غیردولتی» یا «سازمان مردم‌نهاد» ترجمه می‌کنیم، اما در کاربرد حقوقی باید به مقررات همان کشور و نوع ثبت سازمان توجه داشت.

تفاوت خیریه و سمن چیست؟

یکی از جست‌وجوهای مهم کاربران این است:

«فرق خیریه و سمن چیست؟»

پاسخ کوتاه این است:

این دو مفهوم هم‌پوشانی دارند، اما الزاماً مترادف نیستند.

یک سمن می‌تواند اهداف اجتماعی متنوعی داشته باشد و لزوماً فعالیت اصلی آن کمک مستقیم به نیازمندان یا جمع‌آوری کمک مالی نیست.

برای مثال، یک سازمان مردم‌نهاد ممکن است درباره:

محیط‌زیست،
میراث فرهنگی،
آموزش شهروندی،
حقوق افراد دارای معلولیت،
سلامت عمومی،
جوانان
یا مسائل اجتماعی

فعالیت کند.

در مقابل، واژه «خیریه» در کاربرد عمومی بیشتر درباره سازمان‌هایی استفاده می‌شود که مأموریت آنها مستقیماً با نیکوکاری و ایجاد منفعت اجتماعی پیوند دارد.

آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد ایران نیز سمن را با مؤلفه‌هایی مانند غیردولتی، غیرانتفاعی، غیرسیاسی، اجتماعی و داوطلبانه تعریف می‌کند.

پس می‌توان گفت:

برخی خیریه‌ها ممکن است در قالب سازمان‌های مردم‌نهاد فعالیت کنند، اما هر سازمان مردم‌نهاد الزاماً «خیریه» به معنای رایج آن نیست.

البته نوع دقیق شخصیت حقوقی، مجوز و عنوان رسمی هر سازمان باید بر اساس اسناد و مقررات مربوط به همان مجموعه بررسی شود.

تفاوت خیریه و NGO چیست؟

NGO یک مفهوم گسترده‌تر برای توصیف سازمان‌های غیردولتی جامعه مدنی است.

سازمان ملل NGO را یک گروه داوطلبانه و غیرانتفاعی از شهروندان می‌داند. چنین سازمان‌هایی می‌توانند در موضوعات متنوعی از توسعه و محیط‌زیست گرفته تا حقوق بشر و مسائل اجتماعی فعالیت کنند.

Charity در برخی کشورها عنوان مشخص‌تری است و ممکن است شرایط حقوقی ویژه‌ای داشته باشد.

برای نمونه، Charity Commission انگلستان می‌گوید یک Charity باید برای اهداف خیریه ایجاد شده باشد و آن اهداف برای منفعت عمومی باشند.

بنابراین:

Charity می‌تواند نوعی سازمان غیرانتفاعی باشد، اما هر NGO لزوماً Charity نیست.

و حتی مفهوم حقوقی Charity نیز در همه کشورها دقیقاً یکسان نیست.

تفاوت خیریه و مؤسسه غیرانتفاعی چیست؟

«غیرانتفاعی» بودن درباره نحوه استفاده از منافع سازمان صحبت می‌کند و به این معنا نیست که سازمان اجازه ندارد درآمد داشته باشد.

برای مثال، یک سازمان غیرانتفاعی ممکن است برای تأمین هزینه فعالیت‌های خود درآمد کسب کند؛ مسئله اصلی این است که سازمان برای تقسیم سود میان مالکان یا اعضا ایجاد نشده باشد.

در مقررات ایران نیز در تعریف اهداف غیرانتفاعی تشکل‌های مردم‌نهاد، بر عدم فعالیت انتفاعی با هدف تقسیم منافع میان اعضا، مؤسسان، مدیران و کارکنان تأکید شده است.

این تفاوت بسیار مهم است.

گاهی تصور می‌شود:

غیرانتفاعی = بدون درآمد

درحالی‌که چنین نتیجه‌ای درست نیست.

یک سازمان برای ادامه فعالیت خود به منابع نیاز دارد. این منابع ممکن است از کمک نیکوکاران، حمایت سازمان‌ها، درآمدهای مجاز، وقف، حق عضویت یا روش‌های دیگر تأمین شوند؛ آنچه اهمیت دارد مأموریت و قواعد استفاده از منابع است.

آیا خیریه باید غیرانتفاعی باشد؟

در تعریف رایج سازمان‌های خیریه، بله؛ هدف اصلی خیریه ایجاد سود قابل توزیع برای مالکان نیست.

برای نمونه، سازمان‌های مشمول 501(c)(3) در آمریکا باید برای اهداف مشخص معاف از مالیات سازمان‌دهی و اداره شوند.

در انگلستان و ولز نیز Charity باید برای اهداف خیریه و منفعت عمومی فعالیت کند.

اما «غیرانتفاعی» به این معنا نیست که خیریه نباید حرفه‌ای باشد.

یک خیریه ممکن است:

کارمند داشته باشد،
دفتر داشته باشد،
سامانه نرم‌افزاری بخرد،
برای تبلیغات هزینه کند،
متخصص استخدام کند،
پژوهش انجام دهد
یا برای توسعه خدمات خود سرمایه‌گذاری کند.

هزینه داشتن با غیرانتفاعی بودن تعارضی ندارد؛ معیار مهم این است که منابع در خدمت مأموریت سازمان قرار گیرند و قواعد حقوقی مربوط رعایت شوند.

خیریه چه کارهایی انجام می‌دهد؟

فعالیت خیریه‌ها بسته به مأموریت آنها بسیار متفاوت است.

برای مثال یک خیریه ممکن است:

حمایت مستقیم

کمک معیشتی، درمانی، آموزشی یا مسکن ارائه دهد.

توانمندسازی

مهارت‌آموزی، اشتغال یا آموزش برای جامعه هدف ایجاد کند.

خدمات تخصصی

مشاوره، درمان، توانبخشی یا خدمات حقوقی ارائه کند.

پیشگیری

پیش از ایجاد یا تشدید یک مسئله اجتماعی مداخله کند.

آموزش عمومی

درباره یک مسئله اجتماعی اطلاع‌رسانی و آموزش ارائه دهد.

جذب و مدیریت داوطلب

افراد متخصص یا علاقه‌مند را برای مشارکت اجتماعی سازمان‌دهی کند.

جذب منابع

کمک‌های مالی و غیرمالی موردنیاز برنامه‌ها را تأمین کند.

پژوهش و داده

مسائل اجتماعی را مطالعه کند و برای تصمیم‌گیری بهتر داده تولید کند.

بنابراین یک خیریه را نباید فقط بر اساس «چه چیزی توزیع می‌کند» شناخت؛ سؤال مهم‌تر این است که:

چه مسئله‌ای را حل می‌کند و چگونه؟

خیریه‌ها منابع خود را از کجا تأمین می‌کنند؟

مدل تأمین منابع میان خیریه‌ها متفاوت است.

بعضی سازمان‌ها بیشتر به کمک‌های خرد مردمی وابسته‌اند. برخی حامیان سازمانی یا نیکوکاران بزرگ دارند. برخی از موقوفات استفاده می‌کنند و برخی ممکن است روش‌های دیگری برای تأمین هزینه مأموریت خود داشته باشند.

مهم‌تر از شکل تأمین منابع، نحوه مدیریت آنهاست.

یک سازمان اجتماعی برای فعالیت پایدار به برنامه‌ریزی، حسابداری، مدیریت منابع انسانی، فناوری، ارتباط با حامیان و ارزیابی نیاز دارد.

به همین دلیل خیریه مدرن فقط مجموعه‌ای برای «دریافت و توزیع پول» نیست؛ بلکه یک سازمان است و مانند هر سازمان دیگری به مدیریت نیاز دارد.

داوطلبان چه نقشی در خیریه دارند؟

یکی از مهم‌ترین منابع بسیاری از سازمان‌های اجتماعی، زمان و تخصص داوطلبان است.

داوطلب ممکن است:

معلم،
پزشک،
حسابدار،
طراح،
برنامه‌نویس،
مترجم،
مددکار،
راننده
یا حتی فردی بدون تخصص حرفه‌ای خاص باشد که بخشی از زمان خود را اختصاص می‌دهد.

به همین دلیل کار خیر الزاماً با انتقال پول اتفاق نمی‌افتد.

اگر می‌خواهید با خود مفهوم داوطلبی بیشتر آشنا شوید، مقاله «داوطلبی از کجا آمده است؟ ریشه واژه و معادل‌های فارسی» ریشه و تحول این مفهوم را توضیح می‌دهد. خیر ایران همچنین راهنمای مستقلی درباره چگونه در یک خیریه داوطلب شویم منتشر کرده است.

برای مشاهده فرصت‌های واقعی همکاری نیز می‌توانید به بانک فرصت‌های داوطلبی خیر ایران مراجعه کنید. این بخش از سایت برای مشاهده فرصت‌های داوطلبی ایجاد شده است.

چگونه یک خیریه مناسب پیدا کنیم؟

وقتی فردی تصمیم می‌گیرد کمک کند، یکی از اولین پرسش‌ها این است:

به کدام خیریه کمک کنم؟

انتخاب خیریه بهتر است فقط براساس نام یا یک پست شبکه اجتماعی انجام نشود.

چند سؤال می‌تواند شروع مناسبی باشد:

• خیریه در چه حوزه‌ای فعالیت می‌کند؟

• جامعه هدف آن چه کسانی هستند؟

• در چه منطقه‌ای فعالیت دارد؟

• چه سابقه‌ای دارد؟

• چه نوع کمکی نیاز دارد؟

• کمک نقدی بهتر است یا غیرنقدی؟

• آیا امکان داوطلبی وجود دارد؟

• آیا اطلاعات قابل بررسی درباره فعالیت سازمان وجود دارد؟

برای ساده‌تر شدن این فرایند، اطلس خیر ایران امکان شناخت و جست‌وجوی خیریه‌ها و سمن‌ها را فراهم می‌کند. عنوان فعلی این بخش نیز «مرجع اطلاعات و جستجوی خیریه‌ها و سمن‌ها» است.

چرا شناخت خیریه قبل از کمک مهم است؟

نیت خیر شروع کار است، نه تمام آن.

فرض کنید دو سازمان در حوزه کودکان فعالیت می‌کنند؛ یکی نیاز فوری به هزینه درمان دارد و دیگری به دنبال داوطلب متخصص تولید محتواست.

کمک یکسان به هر دو سازمان لزوماً بهترین تصمیم نیست.

شناخت فعالیت و نیاز سازمان کمک می‌کند منبعی که داریم—پول، زمان، کالا یا تخصص—در جای مناسب‌تری استفاده شود.

همین موضوع یکی از تفاوت‌های «کمک کردن» با نیکوکاری آگاهانه است.

در مقاله «خیر یعنی چه؟» نیز به تفاوت میان نیت خیر و اثر خیر پرداخته‌ایم و توضیح داده‌ایم که شناخت نیاز می‌تواند کیفیت یک اقدام خیرخواهانه را افزایش دهد.

خیریه معتبر یعنی چه؟

«معتبر» بودن فقط یک ویژگی واحد نیست.

برای ارزیابی یک سازمان می‌توان چند بُعد را بررسی کرد:

هویت: آیا سازمان و مسئولان آن قابل‌شناسایی‌اند؟

حوزه فعالیت: آیا مشخص است سازمان روی چه مسئله‌ای کار می‌کند؟

سابقه: آیا اطلاعاتی از فعالیت‌های گذشته وجود دارد؟

شفافیت: آیا درباره برنامه‌ها و عملکرد خود اطلاعات منتشر می‌کند؟

مجوز و ثبت: آیا وضعیت حقوقی آن متناسب با نوع فعالیت قابل بررسی است؟

تناسب کمک: آیا مشخص می‌کند چه منابعی نیاز دارد؟

ارتباط: آیا راه مشخصی برای تماس و پیگیری وجود دارد؟

هیچ‌یک از این معیارها به‌تنهایی کافی نیست، اما کنار هم می‌توانند تصویر روشن‌تری از سازمان ارائه دهند.

آیا خیریه و بنیاد یکسان‌اند؟

نه لزوماً.

«بنیاد» می‌تواند شکل یا عنوان سازمانی متفاوتی داشته باشد و در کشورهای مختلف معنای حقوقی متفاوتی پیدا کند.

برای نمونه، IRS در ایالات متحده میان Public Charity و Private Foundation تمایز حقوقی قائل است و سازمان‌های مشمول 501(c)(3) را بر اساس قواعد مشخص به این دسته‌ها تقسیم می‌کند.

در فارسی نیز واژه «بنیاد» الزاماً به معنی خیریه نیست؛ بنیاد ممکن است فرهنگی، پژوهشی، اقتصادی، اجتماعی یا دارای مأموریت دیگری باشد.

پس صرف وجود واژه «بنیاد» در نام یک سازمان، ماهیت خیریه‌ای آن را تعیین نمی‌کند.

آیا همه خیریه‌ها NGO هستند؟

پاسخ به نظام حقوقی و تعریف مورد استفاده بستگی دارد.

در معنای بسیار عمومی، بسیاری از خیریه‌های مستقل از دولت می‌توانند در خانواده گسترده سازمان‌های غیردولتی و جامعه مدنی قرار بگیرند.

اما NGO و Charity دو اصطلاح کاملاً هم‌معنا نیستند.

UN، NGO را گروه داوطلبانه و غیرانتفاعی شهروندان تعریف می‌کند، در حالی که Charity در نظام‌هایی مانند انگلستان شرایط مشخص مرتبط با اهداف خیریه و منفعت عمومی دارد.

پس بهتر است این دو واژه را بدون توجه به زمینه حقوقی به جای یکدیگر استفاده نکنیم.

خیریه چه تفاوتی با کمک مستقیم دارد؟

کمک مستقیم معمولاً رابطه‌ای میان کمک‌کننده و دریافت‌کننده ایجاد می‌کند.

برای مثال:

فردی هزینه داروی یک بیمار را می‌پردازد.

اما خیریه می‌تواند میان مسئله، منابع و جامعه هدف یک ساختار مستمر ایجاد کند.

ممکن است سازمان:

نیازها را شناسایی کند،
پرونده تشکیل دهد،
اولویت‌بندی انجام دهد،
منابع جذب کند،
خدمات ارائه دهد،
و نتیجه را پیگیری کند.

این ساختار مزایایی دارد، اما هم‌زمان مسئولیت ایجاد می‌کند.

هرچه منابع و اعتماد عمومی بیشتری در اختیار یک سازمان قرار گیرد، اهمیت مدیریت، شفافیت و پاسخ‌گویی نیز بیشتر می‌شود.

پرسش‌های متداول درباره خیریه

خیریه چیست؟

خیریه در کاربرد عمومی سازمان یا نهادی است که با هدف انجام فعالیت‌های خیرخواهانه و ایجاد منفعت اجتماعی فعالیت می‌کند. تعریف حقوقی دقیق Charity در کشورهای مختلف متفاوت است.

معنی خیریه چیست؟

فرهنگ معین «خیریه» را مؤنث «خیری» و به معنای وابسته به خیر معرفی می‌کند و «امور خیریه» را اموری می‌داند که خیر و نفع عمومی در آنها وجود دارد.

ریشه کلمه خیریه چیست؟

خیریه از خانواده «خیر» است. خیر نیز از ریشه عربی خ ی ر می‌آید. برای بررسی کامل ریشه آن می‌توانید مقاله «خیر یعنی چه؟» را بخوانید.

فرق خیریه و نیکوکاری چیست؟

نیکوکاری یک رفتار و مفهوم گسترده است؛ خیریه یک ساختار سازمان‌یافته برای انجام بخشی از فعالیت‌های نیکوکارانه است.

فرق خیریه و سمن چیست؟

سمن یا سازمان مردم‌نهاد می‌تواند در حوزه‌های مختلف اجتماعی فعالیت کند و الزاماً خیریه به معنای رایج نیست. در ایران آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد ویژگی‌هایی مانند غیردولتی، غیرانتفاعی، غیرسیاسی و داوطلبانه بودن را برای این تشکل‌ها مطرح می‌کند.

NGO چیست؟

NGO مخفف Non-Governmental Organization است. سازمان ملل آن را گروهی غیرانتفاعی و داوطلبانه از شهروندان معرفی می‌کند که می‌تواند در سطح محلی، ملی یا بین‌المللی فعالیت داشته باشد.

آیا NGO همان خیریه است؟

نه همیشه. NGO مفهوم گسترده‌تری دارد و می‌تواند در حوزه‌هایی فعالیت کند که الزاماً فعالیت خیریه به معنای متعارف محسوب نمی‌شوند.

آیا خیریه می‌تواند درآمد داشته باشد؟

غیرانتفاعی بودن الزاماً به معنی نداشتن درآمد نیست. مسئله اصلی این است که سازمان برای توزیع سود میان اعضا و مؤسسان ایجاد نشده باشد و منابع آن مطابق مأموریت و مقررات مربوط استفاده شوند. در تعریف ایرانی تشکل مردم‌نهاد نیز عدم تقسیم منافع میان اعضا و مؤسسان یکی از مؤلفه‌های غیرانتفاعی بودن ذکر شده است.

چگونه خیریه پیدا کنیم؟

برای شناخت و جست‌وجوی مؤسسات و سمن‌های فعال در حوزه‌های مختلف می‌توانید از اطلس خیر ایران استفاده کنید.

چگونه در یک خیریه داوطلب شویم؟

می‌توانید حوزه مورد علاقه و مهارت خود را مشخص کنید و سپس فرصت‌های مناسب را بررسی کنید. سامانه داوطلبی خیر ایران برای مشاهده فرصت‌های داوطلبی در دسترس است.

سخن پایانی؛ خیریه فقط یک صندوق کمک نیست

وقتی واژه «خیریه» را می‌شنویم، ممکن است اولین تصویر ذهنی ما صندوق کمک یا توزیع اقلام میان نیازمندان باشد؛ اما مفهوم خیریه بسیار گسترده‌تر از این تصویر است.

ریشه واژه ما را به «خیر» می‌رساند و معنای تاریخی آن به اموری مربوط است که در آنها نفع و خیر وجود دارد.

در دنیای امروز، خیریه می‌تواند یک سازمان حرفه‌ای برای آموزش، درمان، توانمندسازی، محیط‌زیست، حمایت اجتماعی یا حل بسیاری از مسائل عمومی باشد. نظام‌های معتبر بین‌المللی نیز مفهوم Charity را با هدف خیریه و منفعت عمومی پیوند می‌دهند.

شناخت این تفاوت‌ها کمک می‌کند میان نیکوکاری، خیریه، سمن، NGO و سازمان غیرانتفاعی تمایز دقیق‌تری قائل شویم.

برای شناخت ریشه مفهومی این موضوع ابتدا «نیکوکاری چیست؟» و «خیر یعنی چه؟» را بخوانید.

اگر قصد دارید سازمان‌های فعال را بشناسید، اطلس خیر ایران نقطه شروع مناسبی است و اگر می‌خواهید زمان و تخصص خود را در اختیار یک مجموعه قرار دهید، می‌توانید فرصت‌های داوطلبی خیر ایران را بررسی کنید.

خیریه جایی است که «کار خیر» از یک اقدام فردی، به تلاشی سازمان‌یافته برای ایجاد منفعت اجتماعی تبدیل می‌شود.

منابع اصلی مقاله

فرهنگ فارسی معین — مدخل «خیریه»
برای معنی و ریشه واژه خیریه در فارسی.

Charity Commission for England and Wales — What Makes a Charity / Public Benefit
برای تعریف حقوقی Charity و مفهوم منفعت عمومی در یکی از نظام‌های شناخته‌شده تنظیم‌گری امور خیریه.

Internal Revenue Service (IRS) — Charitable Organizations / 501(c)(3)
برای بررسی مفهوم سازمان خیریه و تنوع اهداف خیریه در ایالات متحده.

United Nations — Civil Society and NGOs
برای تعریف بین‌المللی NGO و سازمان‌های جامعه مدنی.

آیین‌نامه تشکل‌های مردم‌نهاد ایران و اصلاحات بعدی
برای تمایز مفهومی و حقوقی سازمان مردم‌نهاد در ایران.