چگونه فعالیتهای داوطلبانه را به بخشی از فرهنگ مدرسه تبدیل کنیم؟
مدرسه فقط جایی برای یادگیری خواندن، نوشتن و حلکردن مسئلههای ریاضی نیست. کودکان در مدرسه یاد میگیرند چگونه با دیگران رفتار کنند، مسئولیت بپذیرند، به تفاوتها احترام بگذارند و نسبت به اتفاقات اطرافشان بیتفاوت نباشند.
یکی از بهترین روشها برای آموزش این مهارتها، فراهمکردن فرصتهای واقعی برای فعالیت داوطلبانه است؛ فرصتهایی که به دانشآموزان نشان میدهد حتی یک کودک دبستانی هم میتواند در بهترشدن مدرسه، محله یا شهر خود نقش داشته باشد.
وقتی دانشآموزی در مرتبکردن کتابخانه مدرسه مشارکت میکند، برای یک سالمند کارت تبریک میسازد یا همراه همکلاسیهایش در حیاط مدرسه گل میکارد، فقط یک کار ساده انجام نمیدهد. او در حال تمرین همدلی، همکاری، مسئولیتپذیری و مشارکت اجتماعی است.
فعالیت داوطلبانه؛ کلاس درسی بیرون از کلاس
دانشآموزان هر روز مهارتهای مختلفی مانند خواندن، نوشتن، حل مسئله و مدیریت اختلافها را تمرین میکنند. بااینحال، مهارتهایی مانند مهربانی، همدلی، مسئولیت اجتماعی و توجه به نیازهای دیگران نیز باید بهشکل عملی آموزش داده شوند.
فعالیتهای داوطلبانه به کودکان کمک میکنند خود را عضوی مؤثر از جامعه ببینند؛ نه کسی که فقط باید منتظر بماند تا بزرگتر شود و بعد کاری انجام دهد. آنها میآموزند که با همین تواناییها و امکانات محدود امروز نیز میتوانند تغییری هرچند کوچک ایجاد کنند.
برای مثال، تصور کنید دانشآموزان درباره رشد گیاهان و فرایند فتوسنتز درس میخوانند. اگر در کنار این درس، چند گلدان در مدرسه بکارند یا در نگهداری فضای سبز مشارکت کنند، مفاهیم علمی برایشان ملموستر میشود.
یا دانشآموزی که کتابی را بهخوبی یاد گرفته است، میتواند بخشی از آن را برای دانشآموزان پایه پایینتر بخواند. در این تجربه، کودک علاوه بر مرور درس، اعتمادبهنفس، قدرت بیان و احساس مفیدبودن را نیز تمرین میکند.
بنابراین فعالیت داوطلبانه همیشه یک برنامه جدا از آموزش نیست؛ گاهی میتواند ادامه طبیعی همان چیزی باشد که دانشآموز در کلاس یاد گرفته است.
کمک به دیگران، به رشد خودمان هم کمک میکند
اجرای فعالیتهای داوطلبانه فقط به جامعه یا افرادی که از آن فعالیت بهرهمند میشوند کمک نمیکند. خود دانشآموزان نیز از این تجربه سود میبرند.
کودکان در جریان یک پروژه داوطلبانه یاد میگیرند:
- برای حل یک مسئله ایدهپردازی کنند؛
- میان اعضای گروه وظایف را تقسیم کنند؛
- مسئولیت بخشی از کار را برعهده بگیرند؛
- نتیجه تصمیمهای خود را ببینند؛
- با افراد دارای تواناییها و دیدگاههای متفاوت همکاری کنند؛
- و از انجام یک کار مفید، احساس رضایت و اعتمادبهنفس به دست آورند.
فعالیت داوطلبانه میتواند دانشآموزی را که در کلاس کمتر صحبت میکند، به یک هماهنگکننده خوب تبدیل کند. ممکن است کودکی در درسهای رسمی چندان درخشان نباشد، اما در طراحی یک پوستر، رسیدگی به گیاهان یا مرتبکردن وسایل اهدایی استعداد زیادی نشان دهد.
این تجربهها به کودکان یادآوری میکنند که هر فرد توانایی منحصربهفردی برای کمککردن دارد.
از ایدههای خود دانشآموزان استفاده کنید
یکی از مهمترین اصول طراحی فعالیتهای داوطلبانه در مدرسه، شنیدن صدای دانشآموزان است. بهتر است مدیر یا معلم از ابتدا تمام جزئیات پروژه را بهتنهایی تعیین نکند.
میتوان از کودکان پرسید:
«در مدرسه یا محله ما چه چیزی میتواند بهتر شود؟»
ممکن است پاسخهای ساده اما ارزشمندی مطرح شود:
- حیاط مدرسه زباله دارد؛
- بعضی از کتابهای کتابخانه نامرتب هستند؛
- دانشآموزان جدید در روزهای اول احساس تنهایی میکنند؛
- بعضی از کودکان وسایل نقاشی یا کتاب داستان کافی ندارند؛
- فضای سبز مدرسه به مراقبت بیشتری نیاز دارد؛
- یا میتوان برای پاکبانها و کارکنان مدرسه پیام تشکر نوشت.
پس از شناسایی مسئله، دانشآموزان میتوانند درباره راهحلها فکر کنند. در این مرحله، نقش معلم هدایتکردن، سادهسازی ایدهها و بررسی ایمنی و امکان اجرای آنهاست.
پروژهای که دانشآموز در انتخاب و طراحی آن نقش داشته باشد، معمولاً برای او جذابتر و معنادارتر خواهد بود.
فعالیت داوطلبانه را وارد تقویم مدرسه کنید
اگر قرار است داوطلبی به بخشی از فرهنگ مدرسه تبدیل شود، نباید فقط به یک برنامه اتفاقی یا مناسبتی محدود بماند. بهتر است چند فعالیت مشخص در تقویم سالانه مدرسه پیشبینی شود.
روز زیباسازی مدرسه
در ابتدای سال تحصیلی یا در طول سال میتوان روزی را برای مرتبسازی و زیباسازی فضای مدرسه در نظر گرفت.
دانشآموزان با توجه به سن خود میتوانند:
- گلدانها را مرتب کنند؛
- برای کلاسها تابلوهای آموزشی بسازند؛
- کتابهای کتابخانه را دستهبندی کنند؛
- در جمعآوری کاغذهای دورریختنی مشارکت داشته باشند؛
- یا برای حفظ پاکیزگی مدرسه پوستر طراحی کنند.
فعالیتهایی مانند رنگآمیزی یا استفاده از ابزار باید فقط با نظارت کامل بزرگسالان انجام شوند.
روز جهانی داوطلب
روز پنجم دسامبر بهعنوان روز جهانی داوطلب شناخته میشود. مدرسه میتواند از این مناسبت برای گفتوگو درباره مفهوم داوطلبی، معرفی داوطلبان محلی و اجرای یک فعالیت جمعی استفاده کند.
برای مثال، دانشآموزان میتوانند در کلاس درباره این پرسش صحبت کنند:
«من با زمان، مهارت یا امکاناتی که دارم، چگونه میتوانم به دیگران کمک کنم؟»
کمککردن لزوماً به معنای پرداخت پول نیست. خواندن کتاب برای یک کودک کوچکتر، ساختن یک پوستر آموزشی، جمعآوری کتابهای سالم یا کمک به مرتبسازی وسایل مدرسه نیز میتواند نوعی فعالیت داوطلبانه باشد.
روز «تغییر را از خودمان شروع کنیم»
مدرسه میتواند یک روز اختصاصی برای فعالیتهای اجتماعی تعیین کند؛ روزی که هر پایه تحصیلی یک مسئله کوچک را انتخاب کرده و برای آن راهحلی عملی اجرا کند.
مثلاً:
- پایه اول برای کارکنان مدرسه کارت تشکر بسازد؛
- پایه دوم کتابهای کتابخانه کلاس را مرتب کند؛
- پایه سوم درباره کاهش مصرف آب پوستر طراحی کند؛
- پایه چهارم کتاب و لوازمالتحریر سالم جمعآوری کند؛
- و پایه پنجم برنامه استقبال از دانشآموزان جدید را طراحی کند.
هدف این نیست که پروژهای بسیار بزرگ و پیچیده اجرا شود. مهم این است که دانشآموزان رابطه میان «دیدن یک نیاز» و «انجام یک اقدام مسئولانه» را تجربه کنند.
چند ایده برای فعالیتهای داوطلبانه در مدارس ابتدایی
۱. تشکیل گروه سبز مدرسه
دانشآموزان علاقهمند میتوانند یک گروه محیطزیستی تشکیل دهند و فعالیتهایی مانند کاهش مصرف کاغذ، مراقبت از گیاهان، تفکیک زبالههای خشک و تهیه پیامهای آموزشی را دنبال کنند.
وظایف باید ساده، کوتاه و متناسب با سن دانشآموزان باشد. برای مثال، مسئولیت یک دانشآموز میتواند فقط یادآوری خاموشکردن چراغهای اضافی کلاس باشد.
۲. طرح همراه دانشآموز جدید
ورود به یک مدرسه یا کلاس جدید برای بعضی از کودکان دشوار است. مدرسه میتواند دانشآموزان داوطلب را برای همراهی با تازهواردها انتخاب کند.
این همراهان میتوانند بخشهای مختلف مدرسه را نشان دهند، قوانین ساده کلاس را توضیح دهند یا در زنگ تفریح کنار دانشآموز جدید باشند.
چنین طرحی به شکلگیری احساس تعلق و کاهش تنهایی دانشآموزان کمک میکند.
۳. نامهها و کارتهای قدردانی
دانشآموزان میتوانند برای معلمان، کارکنان خدماتی، پاکبانها، آتشنشانان، پرستاران یا دیگر افرادی که به جامعه خدمت میکنند، نامه و کارت تشکر تهیه کنند.
حتی یک جمله ساده مانند «از اینکه مدرسه ما را تمیز نگه میدارید، متشکریم» میتواند به کودک نشان دهد که قدردانی نیز نوعی مشارکت اجتماعی است.
۴. پویش دوستی و پیشگیری از قلدری
بهجای برگزاری برنامههایی که فقط درباره رفتار نامناسب هشدار میدهند، میتوان دانشآموزان را در طراحی یک پویش مثبت مشارکت داد.
آنها میتوانند شعارهایی درباره دوستی، احترام و پذیرش تفاوتها بنویسند، پوستر طراحی کنند یا یک دیوار مهربانی در مدرسه بسازند.
در این دیوار، هر دانشآموز میتواند یک پیام تشویقکننده برای دیگران بنویسد.
۵. جمعآوری هدفمند اقلام موردنیاز
مدرسه میتواند با همکاری یک خیریه معتبر، اقلام موردنیاز آن مجموعه را شناسایی و یک پویش جمعآوری محدود و هدفمند برگزار کند.
این اقلام ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- کتاب داستان سالم؛
- لوازمالتحریر نو یا قابلاستفاده؛
- اسباببازی سالم؛
- محصولات بهداشتی بستهبندیشده؛
- یا مواد غذایی دارای تاریخ مصرف کافی.
بهتر است پیش از آغاز پویش، دقیقاً از مؤسسه دریافتکننده پرسیده شود که به چه اقلامی نیاز دارد. جمعآوری وسایلی که قابلاستفاده نیستند، نهتنها کمکی نمیکند، بلکه ممکن است هزینه مرتبسازی و دفع وسایل را به خیریه تحمیل کند.
نقش سامانه داوطلبی خیر ایران در اجرای پروژههای مدرسه
مدارس ایرانی برای اجرای بعضی از برنامههای داوطلبانه میتوانند با مؤسسات خیریه و سازمانهای اجتماعی معتبر همکاری کنند. در این مسیر، «سامانه داوطلبی خیر ایران» بستری برای ارتباط میان مؤسسات خیریه و افرادی است که قصد دارند زمان، توانایی یا مهارت خود را به فعالیتهای اجتماعی اختصاص دهند.
در این سامانه، خیریهها میتوانند پروژهها و فرصتهای داوطلبی خود را ثبت کنند و داوطلبان نیز متناسب با علاقه، مهارت و زمانی که در اختیار دارند، فرصت مناسب را انتخاب کنند.
برای نمونه، یک مدرسه میتواند با یک خیریه همکار، پروژهای در یکی از زمینههای زیر طراحی کند:
- جمعآوری و دستهبندی کتاب؛
- تولید کارت و محتوای آموزشی؛
- اجرای برنامههای محیطزیستی؛
- کمک به برگزاری یک رویداد نیکوکارانه؛
- تهیه بستههای فرهنگی؛
- یا مشارکت والدین و معلمان در یک فعالیت تخصصی.
در پروژههایی که نیازمند حضور داوطلبان بزرگسال، مربیان یا افراد دارای مهارت تخصصی است، خیریه همکار میتواند فرصت موردنظر را در سامانه داوطلبی خیر ایران معرفی کند تا افراد مناسب برای همکاری شناسایی شوند.
به این ترتیب، فعالیت داوطلبانه مدرسه از یک برنامه پراکنده و کوتاهمدت به پروژهای مشخص، سازمانیافته و قابلپیگیری تبدیل میشود.
خانوادهها را هم درگیر کنید
اثر فعالیتهای داوطلبانه زمانی بیشتر میشود که خانوادهها نیز در جریان اهداف و مراحل پروژه قرار بگیرند.
مشارکت خانوادهها میتواند شکلهای مختلفی داشته باشد:
- همراهی در اجرای برنامه؛
- ارائه یک مهارت تخصصی؛
- تهیه وسایل موردنیاز؛
- معرفی یک خیریه معتبر؛
- کمک به حملونقل اقلام؛
- یا مشارکت در فرصتهای داوطلبی مرتبط با پروژه مدرسه.
البته نباید مشارکت خانوادهها به رقابت مالی تبدیل شود. بهتر است مدرسه از ابتدا تأکید کند که ارزش یک فعالیت داوطلبانه فقط با میزان کمک مالی سنجیده نمیشود. یک ساعت همکاری، آموزش یک مهارت یا انجام یک مسئولیت اجرایی نیز میتواند به همان اندازه ارزشمند باشد.
ایمنی و کرامت افراد را جدی بگیرید
هر پروژه داوطلبانه در مدرسه باید با توجه به سن دانشآموزان، اصول ایمنی و حفظ کرامت افراد طراحی شود.
پیش از اجرای برنامه لازم است:
- رضایت والدین دریافت شود؛
- وظایف هر دانشآموز مشخص باشد؛
- فعالیتها زیر نظر معلم یا بزرگسال مسئول انجام شوند؛
- اصول بهداشتی توضیح داده شوند؛
- از انتشار تصویر یا اطلاعات شخصی افراد بدون اجازه خودداری شود؛
- و ارتباط دانشآموزان با گروههای آسیبپذیر فقط از مسیر سازمانهای معتبر و با نظارت کامل صورت گیرد.
همچنین هنگام معرفی افراد نیازمند، نباید از تصاویر یا روایتهایی استفاده شود که باعث تحقیر، ترحم افراطی یا نقض حریم خصوصی آنان شود. هدف فعالیت داوطلبانه باید تقویت احترام، همدلی و مسئولیتپذیری باشد.
بعد از پایان پروژه، گفتوگو کنید
پروژه داوطلبانه با تحویل بستهها یا پایان برنامه تمام نمیشود. بخش مهم یادگیری، گفتوگویی است که بعد از فعالیت شکل میگیرد.
معلم میتواند از دانشآموزان بپرسد:
- چه مسئلهای را مشاهده کردیم؟
- برای حل آن چه کاری انجام دادیم؟
- کدام بخش برنامه دشوار بود؟
- همکاری با دیگران چه احساسی داشت؟
- دفعه بعد چه چیزی را بهتر انجام میدهیم؟
- این فعالیت چه تغییری در نگاه ما ایجاد کرد؟
دانشآموزان میتوانند تجربه خود را در قالب نقاشی، چند جمله کوتاه، روزنامه دیواری یا ارائه کلاسی ثبت کنند.
این مرحله به آنها کمک میکند بفهمند فعالیت داوطلبانه فقط «انجام یک کار خوب» نیست؛ بلکه فرایندی برای شناخت مسئله، برنامهریزی، همکاری، اقدام و یادگیری است.
از پروژههای کوچک شروع کنید
برای ساختن فرهنگ داوطلبی در مدرسه، نیازی نیست از همان ابتدا یک پویش بزرگ اجرا شود. گاهی مرتبکردن کتابخانه، مراقبت از یک گلدان یا خوشامدگویی به دانشآموز جدید، نقطه شروع بسیار خوبی است.
پروژههای کوچک وقتی بهصورت مستمر اجرا شوند، بهتدریج فضای مدرسه را تغییر میدهند. دانشآموزان یاد میگیرند منتظر دستور نمانند و خودشان نیازها را ببینند، راهحل پیشنهاد دهند و برای اجرای آن مسئولیت بپذیرند.
هدف نهایی این نیست که کودکان فقط چند ساعت فعالیت داوطلبانه انجام دهند؛ هدف این است که به انسانهایی تبدیل شوند که نسبت به دیگران و جامعه خود احساس مسئولیت میکنند.
وقتی مدرسه به کودکان نشان دهد که صدای آنها شنیده میشود و اقدامشان اهمیت دارد، آنها نیز باور میکنند که میتوانند بخشی از تغییر باشند.
منبع اصلی:
مقاله «Schoolwide Community Service and Volunteering in the Elementary Grades»
نویسنده: Jasmine Brann
منتشرشده در وبسایت Edutopia، ۳۰ اوت ۲۰۲۲
توضیح: این متن ترجمه تحتاللفظی نیست و با حفظ ایدههای اصلی مقاله، برای شرایط فرهنگی و اجرایی مدارس ایران بازنویسی و بومیسازی شده است.
مطالب مرتبط